Van oude streektaal naar nieuwe beeldspraak: hoe AI het Buitings dialect een nieuw leven geeft
Wat hebben een bijna verdwenen dialect, kunstgeschiedenis, humor en artificiële intelligentie (AI) met elkaar gemeen? Op het eerste gezicht niet veel. Toch kwamen ze op Erfgoeddag, zondag 26 april, met het toepasselijke thema “HAHA Humor” in Paal, Beringen verrassend samen in de tentoonstelling "Van oude streektaal naar nieuwe beeldspraak". Het resultaat was een unieke wandeling langs schilderijen, liedjes en verhalen waarin het Buitings dialect letterlijk tot leven kwam.
De man achter het project, Etienne Bervoets, was al langer actief rond dialect en heemkunde via Paalonline. Zijn eerste experimenten met AI hadden weinig te maken met kunst. Hij gebruikte de technologie om oude foto’s en postkaarten te restaureren en in te kleuren. Daardoor ontdekte hij hoe AI vergeten beelden uit het verleden opnieuw zichtbaar kon maken.
"Ik vroeg me af of AI-technologie ook iets kon genereren met de uitdrukkingen uit ons dialect."
Zo ontstond het idee om typische Buitingse zegswijzen letterlijk uit te beelden. Oude spreekwoorden, die oorspronkelijk figuurlijk bedoeld waren, kregen plots een tastbare vorm in schilderachtige taferelen die tegelijk herkenbaar, absurd en humoristisch waren.
Een dialect als herinnering
Het project vertrekt vanuit een diepe persoonlijke verbondenheid met het Buitings dialect. Het is immers zijn moedertaal, de taal van zijn jeugd en van het dorp waarin hij opgroeide.
"Bezig zijn met mijn moedertaal is een vorm van nostalgie.
Het verbindt mij met de mensen en de wereld van vroeger."
Toch kijkt hij realistisch naar de toekomst van het dialect. Anders dan in sommige regio’s van Vlaanderen ziet hij weinig tekenen van een heropleving. Waar West-Vlamingen vaak trots hun dialect blijven spreken, is het Buitings volgens hem bezig aan zijn laatste generatie moedertaalsprekers.
Die vaststelling werd tijdens de tentoonstelling nog eens pijnlijk bevestigd. Woorden die voor Etienne vanzelfsprekend lijken, blijken voor mensen die amper tien jaar jonger zijn vaak al onbekend. Een voorbeeld is het woord “hoeplepan”, een oud dialectwoord dat nauwelijks nog herkend wordt. Het betekent een koprol zoals afgebeeld staat in het met AI gegenereerde schilderij in de stijl van Klimt als inspiratiebron.
Toch betekent het verdwijnen van een spreektaal niet dat ze volledig verloren hoeft te gaan. Juist daarom ziet hij het als een opdracht om het dialect vast te leggen, te documenteren en hoorbaar te houden voor toekomstige generaties.
Lees verder >>
Humor zoeken waar niemand hem verwacht
Dat de tentoonstelling ontstond voor Erfgoeddag maakte de opdracht niet eenvoudiger. Het thema van die editie was immers “HAHA Humor”.
Er bestaan zeker humoristische elementen in ons cultureel erfgoed: carnavalsstoeten, spotprenten, volksverhalen of oude sotternieën in de toneelgeschiedenis. Maar voor Paal lag zo’n invalshoek minder voor de hand.
De oplossing vond hij in het dialect zelf. Veel oude gezegden bevatten humor, vaak subtiel verstopt tussen de woorden. Door die uitdrukkingen letterlijk uit te beelden en tot leven te brengen, ontstond een extra laag van komische vervreemding met een bijzonder verhaal.
Een van de eerste AI gegeneerde schilderijen die bezoekers tegenkwamen was gebaseerd op de uitdrukking “er komt een piepel uit zijn gat gevlogen”. Niet iedereen kende de zegswijze nog, maar dat maakte de reacties des te leuker. Eén bezoeker vertelde spontaan dat hij precies zo’n situatie op zijn werk meemaakte: zijn doorgaans norse baas was plots uitzonderlijk vriendelijk geworden en hij vertrouwde het zaakje niet helemaal.
Oude meesters ontmoeten
artificiële intelligentie
Opvallend aan de tentoonstelling was de beeldtaal. De werken deden denken aan schilderijen van oude meesters, terwijl ze in werkelijkheid met behulp van AI waren gemaakt. De keuze voor die stijl kwam vrij vanzelfsprekend tot stand. Humor zit zowel in taal als in beeld. Door die twee werelden samen te brengen ontstond iets nieuws.
Dat betekent niet dat Etienne zichzelf als kunstenaar beschouwt. Integendeel. Hij benadrukt meermaals zijn bewondering voor schilders en muzikanten. AI is voor hem geen vervanging van hun vakmanschap, maar een hulpmiddel om verhalen te vertellen.
AI als kans, niet als bedreiging
Hoewel artificiële intelligentie vaak discussie oproept, ziet hij de technologie vooral als een hulpmiddel.
"AI verdringt geen tradities, het is een revolutie die we ondergaan. Je hebt de keuze: stilstaan of meegaan."
Het bewaren van erfgoed hoeft niet te betekenen dat je de toekomst afwijst. Integendeel. Nieuwe technologie kan juist helpen om oude verhalen toegankelijk te maken.
Etienne noemt zichzelf geen specialist. Wel is hij ervan overtuigd dat de technologie nog veel onontgonnen mogelijkheden bevat en waardevolle inzichten kan bieden.
Liedjes in het Buitings
Een onverwachte ontdekking tijdens het project was muziek. Oorspronkelijk schreef Etienne bij elk kunstwerk een rijmpje in het dialect waarin de uitdrukking voorkwam.
Maar hij merkte al snel dat veel mensen moeite hadden om teksten in dialect te lezen. Daarom besloot hij de teksten om te zetten in liedjes en deze toegankelijk te maken via een QR-code.
Voor iemand die geen noten kan lezen of schrijven was dat vroeger onmogelijk geweest. Dankzij AI kon hij zijn teksten toch laten uitgroeien tot volwaardige nummers. Die ervaring smaakt naar meer. Toekomstige projecten zullen waarschijnlijk opnieuw muziek bevatten.
Een glimlach voor
cultureel erfgoed
Wat hoopt Etienne uiteindelijk dat bezoekers meenamen naar huis?
In de eerste plaats een glimlach. Maar daarnaast ook nieuwsgierigheid naar het dialect, de geschiedenis van Paal en misschien zelfs een beetje kunstgeschiedenis.
Want achter de humor schuilt een ernstiger boodschap. Talen verdwijnen. Woorden raken vergeten. Uitdrukkingen die generaties lang vanzelfsprekend waren, verdwijnen langzaam uit het dagelijks leven.
Daarom kiest hij, wanneer hem gevraagd wordt welke dialectuitdrukking absoluut bewaard moet blijven, niet voor één specifieke zegswijze.
"Allemaal, onze Dikke van Pale kan nooit dik genoeg zijn."
Het Buitings dialect mag dan langzaam verdwijnen uit het dagelijkse leven, dankzij projecten als “Van oude streektaal naar nieuwe beeldspraak“ blijft het nog even verder leven. In verhalen, in liedjes, in beelden en vooral in de glimlach van mensen die zichzelf er nog in herkennen.
Ontdek alle AI-gegenereerde kunstwerken op het YouTube kanaal van Paalonline.
Organiseer jij mee?
Op Erfgoeddag, zondag 18 april 2027, staat alles in het teken van Passie. Een thema dat uitnodigt om verhalen, tradities, verzamelingen, ambachten en cultureel erfgoed tot leven te brengen vanuit wat mensen drijft, verbindt en inspireert.
Heb jij een erfgoedverhaal dat bruist van enthousiasme? Beheer je een collectie waar je met trots over vertelt? Ken je vrijwilligers die zich al jaren met hart en ziel inzetten? Of wil je bezoekers laten kennismaken met een ambacht, traditie of lokaal verhaal dat generaties lang met passie werd doorgegeven?
Dan nodigen we je van harte uit om Erfgoeddag 2027 mee vorm te geven aan.
Iedere organisatie, vereniging, museum, archief, heemkundige kring, bibliotheek, cultuurhuis of erfgoedliefhebber is welkom om een activiteit te organiseren. Samen maken we van Erfgoeddag 2027 een dag waarop passie zichtbaar, hoorbaar en beleefd wordt.
Heb je een idee of wil je graag sparren over een activiteit? Stuur dan een mail naar ulrike@ecru.be.
We denken graag met je mee en ondersteunen je waar mogelijk.
Hopelijk tot binnenkort.